Lưỡi rắn trắng

Scleromitrion diffusum

Đông dược Á ĐôngVần L

Lưỡi rắn trắng

Scleromitrion diffusum

Lưỡi rắn trắng hay bạch hoa xà thiệt thảo, cỏ lưỡi rắn hoa trắng, an điền lan, bòi ngòi bò (danh pháp hai phần: Oldenlandia diffusa) là một loài thực vật thuộc họ Thiến thảo. Loài này được (Willd.) Roxb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1814. Cây mọc dại ở Nhật Bản, Trung Quốc, Nepal,...

Họ thực vật
Họ Cà phê (Rubiaceae)
Bộ phận dùng
Rễ, thân dây hoặc quả
Nhóm hoạt chất chính
Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen

1. Tổng quan và danh pháp

Lưỡi rắn trắng hay bạch hoa xà thiệt thảo, cỏ lưỡi rắn hoa trắng, an điền lan, bòi ngòi bò (danh pháp hai phần: Oldenlandia diffusa) là một loài thực vật thuộc họ Thiến thảo. Loài này được (Willd.) Roxb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1814. Cây mọc dại ở Nhật Bản, Trung Quốc, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Sri Lanka, Thái Lan, Việt Nam, Đài Loan, Indonesia, Malaysia, Philippines. Tài liệu y học phương đông ghi chép nó được sử dụng làm dược liệu trong điều trị một số bệnh liên quan hệ miễn dịch, sốt, ung thư.

Tên gọi khác và đồng danh: Scleromitrion diffusum.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Lưỡi rắn trắng mang danh pháp hai phần chuẩn là Scleromitrion diffusum, trực thuộc Chi Scleromitrion (Scleromitrion) nằm trong Họ Cà phê (Rubiaceae).

Các loài cùng chi Scleromitrion và cùng Họ Cà phê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Scleromitrion diffusum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ, thân dây hoặc quả) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Scleromitrion.

Loài phân bố chủ yếu tại các vùng khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới Á Đông; nhiều vùng trồng tại vùng cao phía Bắc Việt Nam hiện cũng đã di thực hoặc sử dụng nguồn dược liệu nhập khẩu đạt tiêu chuẩn dược điển.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ, thân dây hoặc quả.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Lưỡi rắn trắng (Scleromitrion diffusum) được ghi nhận sử dụng bộ phận rễ, thân dây hoặc quả trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Xương khớp & Phong thấp, Dược liệu ngâm & Đại bổ.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Scleromitrion và Họ Cà phê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Scleromitrion diffusum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cà phê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Lưỡi rắn trắng.

Xem toàn bộ họ →
Mạc bì tròn dài
Thuốc Nam

Mạc bì tròn dài

Leptodermis oblonga

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Mạc bì tròn dài (Leptodermis oblonga) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Adina trichotoma
Thuốc Nam

Metadina trichotoma

Adina trichotoma

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Metadina trichotoma (Adina trichotoma) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Ba kích tím
Thuốc Nam2 SP

Ba kích tím

Morinda officinalis

Họ Cà phê · Rễ củ đã rút lõi gỗ

Ba kích hay còn gọi ba kích thiên, nhàu thuốc, ruột gà (danh pháp hai phần: Morinda officinalis), là loài thực vật thuộc chi Nhàu, họ Cà phê. Cây dây leo sống nhiều năm, thân mảnh có lông mịn. Lá đơn nguyên mọc đối chữ thập, tạo thành các lóng thân dài từ 5–10 cm. Phiến lá hình b...

Bổ can thận & Mạnh gân cốtXương khớp & Phong thấp
Trang son
Thuốc Nam

Trang son

Ixora coccinea

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Trang son hoặc mẫu đơn đỏ, đơn đỏ, trang đỏ, long thuyền hoa, nam mẫu đơn; tên khoa học là Ixora coccinea, thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae).

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dành dành
Đông dược

Dành dành

Gardenia jasminoides

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Dành dành còn có tên khác là dành dành nước, chi tử, thủy hoàng chi, bạch thiên hương, mác làng cương (Tày)...(danh pháp hai phần: Gardenia jasminoides Ellis, đồng nghĩa: G. augusta) Cây ra hoa vào khoảng tháng 3-5, cho quả vào khoảng tháng 6-10. Cây mọc hoang ở những nơi gần nướ...

Bảo vệ gan & Hạ men ganXương khớp & Phong thấp
Gáo vàng
Thuốc Nam

Gáo vàng

Nauclea orientalis

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Gáo vàng hay còn gọi vàng kiên, gáo nam (danh pháp hai phần: Nauclea orientalis) là một loài thực vật thuộc họ Thiến thảo. Trong rừng mưa nhiệt đới loài này thuộc tầng gỗ cao hoặc tầng vượt tán. Trong tên gọi latin của nó thì "orientalis" còn có nghĩa là phương Đông. Tên chi Nauc...

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan