Từ điển thuật ngữ Đông y & bào chế dược liệu

Tra cứu nhanh khái niệm tứ khí ngũ vị, quy kinh, phương pháp sao tẩm bào chế, phối ngũ tương kỵ và thuật ngữ thực vật dược.

Bào chế dược liệu

Sao vàng hạ thổ(Sao hoàng hạ thổ)

Sao vàng hạ thổ

Phương pháp đảo đều dược liệu trên chảo nóng tới khi bề mặt ngả màu vàng thơm rồi úp ngay xuống nền đất sạch (hoặc khay gốm lót vải sạch) cho nguội để cân bằng âm dương.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Cửu chưng cửu sái(Cửu chưng cửu sái (Chín lần đồ, chín lần phơi))

Cửu chưng cửu sái

Kỹ thuật bào chế công phu gồm nhiều chu kỳ đồ chín cách thuỷ (chưng) với phụ liệu rồi đem phơi nắng và phơi sương (sái) lặp lại nhằm chuyển hoá hoạt chất và giảm tác dụng phụ.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Chích mật ong(Mật chích)

Chích mật ong

Phương pháp trộn ủ dược liệu với mật ong đã luyện loãng cho thấm đều rồi sao nhỏ lửa tới khi cầm không dính tay, nhằm tăng sức bổ trung ích khí và nhuận phế dịu ho.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Chích gừng(Khương chích)

Chích gừng

Kỹ thuật tẩm dược liệu với dịch ép gừng tươi pha ấm cho ngấm rồi đem sao khô nhằm chế ngự tính hàn lạnh, khử tính ngứa kích ứng và tăng tác dụng ấm vị cầm nôn.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Chích muối(Diêm chích)

Chích muối

Phương pháp tẩm dược liệu với nước muối ăn tinh khiết pha loãng khoảng 2% rồi sao khô nhỏ lửa để dẫn tác dụng của thuốc đi xuống tạng Thận và hạ tiêu.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Thuỷ phi(Thuỷ phi pháp)

Thuỷ phi

Kỹ thuật nghiền mịn dược liệu khoáng vật hoặc vỏ sò ốc trong môi trường ngập nước để thu lấy lớp bột lơ lửng siêu mịn và tránh sinh nhiệt gây biến chất.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Sao đen (Sao tồn tính)(Sao thán tồn tính)

Sao đen (Sao tồn tính)

Phương pháp sao dược liệu ở nhiệt độ cao hơn sao vàng cho tới khi lớp ngoài cháy đen thành than mỏng nhưng bẻ bên trong vẫn còn màu nâu vàng và giữ được dược tính gốc ('tồn tính').

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Hãm trà (Pha hãm)(Phào chế / Đại trà ẩm)

Hãm trà (Pha hãm)

Cách dùng nước sôi 85-98 độ C ủ kín dược liệu mỏng xốp (hoa, lá, nụ, lát thái mỏng) trong ấm sứ hoặc bình giữ nhiệt từ 7-20 phút thay vì đun sắc lâu trên bếp.

Xem giải thích & ví dụ
Bào chế dược liệu

Sắc thuốc hai nước(Tiễn dược pháp)

Sắc thuốc hai nước

Quy trình chiết xuất thang thuốc Đông y chuẩn bằng cách đun hai lần nước riêng biệt rồi hoà chung hai dịch chiết lại chia uống trong ngày để thu trọn vẹn hoạt chất.

Xem giải thích & ví dụ
Tứ khí & Ngũ vị

Tứ khí (Hàn, Lương, Ôn, Nhiệt)(Tứ khí / Tứ tính)

Tứ khí (Hàn, Lương, Ôn, Nhiệt)

Bốn mức độ phản ứng hàn - nhiệt mà dược liệu tạo ra đối với cơ thể con người gồm Lạnh (Hàn), Mát (Lương), Ấm (Ôn), Nóng (Nhiệt) cùng nhóm trung tính là Tính Bình.

Xem giải thích & ví dụ
Tứ khí & Ngũ vị

Ngũ vị (Tân, Cam, Toan, Khổ, Hàm)(Ngũ vị dược tính)

Ngũ vị (Tân, Cam, Toan, Khổ, Hàm)

Năm vị cơ bản của dược liệu phản ánh thành phần hoá học và hướng tác dụng sinh học gồm Cay (Tân), Ngọt (Cam), Chua (Toan), Đắng (Khổ) và Mặn (Hàm), kèm vị Đạm (nhạt) và Sáp (chát).

Xem giải thích & ví dụ
Tứ khí & Ngũ vị

Thăng, Giáng, Phù, Trầm(Thăng Giáng Phù Trầm)

Thăng, Giáng, Phù, Trầm

Bốn xu hướng vận động của dược lực trong cơ thể: Thăng (đi lên thượng tiêu), Giáng (đi xuống hạ tiêu), Phù (phát tán ra ngoài biểu) và Trầm (lắng sâu vào lý nội tạng).

Xem giải thích & ví dụ
Tứ khí & Ngũ vị

Quy kinh(Quy kinh dược vật)

Quy kinh

Khái niệm chỉ sự định hướng tác động chọn lọc của một vị thuốc vào một hoặc một vài hệ tạng phủ - kinh lạc cụ thể trong mười hai chính kinh của cơ thể.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Quân, Thần, Tá, Sứ(Quân Thần Tá Sứ)

Quân, Thần, Tá, Sứ

Nguyên tắc tổ chức cấu trúc một bài thuốc Đông y hoàn chỉnh gồm 4 vai trò phân công chặt chẽ: vị chủ lực (Quân), vị hỗ trợ tăng lực (Thần), vị kiềm chế phụ trợ (Tá) và vị dẫn đường điều hoà (Sứ).

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương tu(Thất tình - Tương tu)

Tương tu

Sự phối hợp hai vị dược liệu có tính vị và công năng tương đồng nhau để tạo hiệu quả cộng hưởng mạnh hơn hẳn khi dùng đơn lẻ từng vị.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương sử(Thất tình - Tương sử)

Tương sử

Sự phối hợp hai vị thuốc có công năng khác nhau nhưng trong đó một vị đóng vai trò chính và vị kia đóng vai trò phụ trợ nâng cao hiệu lực của vị chính.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương uý(Thất tình - Tương uý)

Tương uý

Hiện tượng tác dụng phụ hoặc độc tính của một vị thuốc bị vị thuốc kia chế ngự, kìm hãm và làm giảm đi khi dùng chung.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương sát(Thất tình - Tương sát)

Tương sát

Chiều ngược lại của Tương uý: chỉ khả năng một vị thuốc chủ động hoá giải, tiêu trừ độc tính hoặc tác dụng không mong muốn của một vị thuốc khác.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương ác(Thất tình - Tương ác)

Tương ác

Sự kết hợp không mong muốn khi một vị thuốc làm suy giảm hoặc triệt tiêu mất hiệu lực vốn có của vị thuốc đi cùng.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Tương phản(Thất tình - Tương phản)

Tương phản

Cấm kỵ phối ngũ nghiêm ngặt nhất trong Đông y: khi hai vị thuốc dùng chung sẽ phản ứng làm tăng độc tính hoặc phát sinh tác dụng bất lợi nghiêm trọng.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Thập bát phản(Thập bát phản ca)

Thập bát phản

Mười tám cặp/nhóm vị thuốc tương phản kinh điển được đúc kết thành bài ca quyết bắt buộc ghi nhớ trong Dược học cổ truyền Á Đông để phòng tránh tai biến.

Xem giải thích & ví dụ
Phối ngũ & Tương kỵ

Thập cửu uý(Thập cửu uý ca)

Thập cửu uý

Mười chín cặp vị thuốc kìm hãm hoặc xung khắc hiệu lực của nhau theo y văn cổ (lưu ý chữ 'uý' trong Thập cửu uý mang nghĩa tương ác/kiêng dè dùng chung, khác với Tương uý khử độc).

Xem giải thích & ví dụ
Thực vật dược

Thân rễ (Rhizoma)(Căn hành)

Thân rễ (Rhizoma)

Bộ phận thân cây biến đổi mọc bò ngang hoặc xiên ngầm dưới mặt đất, mang các đốt, vảy lá biến đổi và chồi ngầm — rất dễ bị gọi chung là 'củ' trong đời sống nhưng khác hẳn rễ về giải phẫu.

Xem giải thích & ví dụ
Thực vật dược

Rễ củ (Radix)(Căn / Khối căn)

Rễ củ (Radix)

Cơ quan dinh dưỡng mọc hướng xuống lòng đất không có đốt mắt lá và không mang chồi lá, thường phình to tích luỹ tinh bột, inulin, polysaccharide và glycosid.

Xem giải thích & ví dụ
Thực vật dược

Toàn cây thảo (Herba)(Toàn thảo)

Toàn cây thảo (Herba)

Thuật ngữ dược học chỉ bộ phận dùng là toàn bộ phần trên mặt đất (thân mềm, cành non, lá và cụm hoa) hoặc đôi khi cả rễ của các loài cây thân thảo.

Xem giải thích & ví dụ
Thực vật dược

Chiết xuất chuẩn hoá(Tiêu chuẩn hoá cao chiết (Standardized Extract))

Chiết xuất chuẩn hoá

Cao dược liệu được sản xuất và kiểm nghiệm định lượng để đảm bảo luôn chứa một tỷ lệ phần trăm tối thiểu cố định của một hoặc nhóm hoạt chất đánh dấu (marker compound) qua mọi lô sản xuất.

Xem giải thích & ví dụ
Thực vật dược

Dược liệu bản địa (Thuốc Nam)(Nam dược)

Dược liệu bản địa (Thuốc Nam)

Hệ thống cây thuốc, nấm dược liệu sinh trưởng tự nhiên hoặc được thuần hoá canh tác ngay trên thổ nhưỡng khí hậu nhiệt đới gió mùa Việt Nam, gắn với tư tưởng 'Nam dược trị Nam nhân' của Thiền sư Tuệ Tĩnh.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Đông dược (Thuốc Bắc)(Bắc dược / Đông dược)

Đông dược (Thuốc Bắc)

Các vị dược liệu có nguồn gốc ôn đới - á nhiệt đới Á Đông được bào chế phiến chuẩn hoá theo lý luận Y học cổ truyền phương Đông và ghi chép hệ thống trong Dược điển.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Dược thiện(Dược thiện (Thực trị dưỡng sinh))

Dược thiện

Nghệ thuật kết hợp hài hoà các vị thảo dược lành tính (nhóm thực - dược đồng nguyên) với nguyên liệu ẩm thực tươi ngon để vừa nuôi dưỡng cơ thể hàng ngày vừa hỗ trợ điều hoà thể trạng.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Khí hư (Thể khí suy giảm)(Khí hư thể chất)

Khí hư (Thể khí suy giảm)

Thuật ngữ cơ địa Đông y chỉ tình trạng năng lượng chức năng của tạng phủ (nhất là Phế và Tỳ) suy yếu — lưu ý tránh nhầm với từ 'khí hư' dùng chỉ dịch tiết phụ khoa trong ngôn ngữ đời thường.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Âm hư (Thể thiếu tân dịch, nội nhiệt)(Âm hư nội nhiệt)

Âm hư (Thể thiếu tân dịch, nội nhiệt)

Trạng thái cơ địa thiếu hụt phần huyết dịch, tân dịch làm mát và bôi trơn cơ thể, dẫn tới cảm giác nóng bứt rứt từ bên trong (hư nhiệt) dù cặp nhiệt kế không sốt.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Dương hư (Thể thiếu hơi ấm, sợ lạnh)(Dương hư úy hàn)

Dương hư (Thể thiếu hơi ấm, sợ lạnh)

Trạng thái suy giảm nhiệt năng sưởi ấm và thúc đẩy chuyển hoá của cơ thể (thường ở Tỳ dương và Thận dương), khiến người luôn sợ gió lạnh và tay chân giá buốt.

Xem giải thích & ví dụ
Đông y cơ bản

Đàm thấp (Thể tích trệ ẩm đục)(Đàm thấp uất trệ)

Đàm thấp (Thể tích trệ ẩm đục)

Thể trạng rối loạn vận hoá thuỷ dịch làm chất ẩm dư thừa ngưng tụ lại trong mô và mạch máu, thường gắn liền với thừa cân vùng bụng, rối loạn mỡ máu và cảm giác người nặng nề.

Xem giải thích & ví dụ
Tra cứu mở rộng theo tính vị, bộ phận dùng và kiểm tra tương kỵ khi phối hợp các vị thảo dược: