Ba kích tím (Morinda officinalis)
Ba kích tím (Morinda officinalis)Ảnh: 曾云保 · CC BY-NC · Nguồn gốc

Ba kích tím

Morinda officinalis

Ba kích hay còn gọi ba kích thiên, nhàu thuốc, ruột gà (danh pháp hai phần: Morinda officinalis), là loài thực vật thuộc chi Nhàu, họ Cà phê. Cây dây leo sống nhiều năm, thân mảnh có lông mịn. Lá đơn nguyên mọc đối chữ thập, tạo thành các lóng thân dài từ 5–10 cm. Phiến lá hình b...

Họ thực vật
Họ Cà phê (Rubiaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Ba kích · Ba kích thiên · Chẩu phóng xì · Dây ruột gà
Tên vị thuốc (Dược điển)
Radix Morindae Officinalis
Bộ phận dùng
Rễ củ đã rút lõi gỗ
Tính vị
Tính hơi ấm, vị cay ngọt
Quy kinh
Can, Thận
Nhóm hoạt chất chính
Oligosaccharide (nystose, bajijiasu), iridoid glycosid (monotropein) và anthraquinon

1. Tổng quan và danh pháp

Ba kích hay còn gọi ba kích thiên, nhàu thuốc, ruột gà (danh pháp hai phần: Morinda officinalis), là loài thực vật thuộc chi Nhàu, họ Cà phê. Cây dây leo sống nhiều năm, thân mảnh có lông mịn. Lá đơn nguyên mọc đối chữ thập, tạo thành các lóng thân dài từ 5–10 cm. Phiến lá hình bầu dục thuôn ngược, đầu là ngọn gấp, đuôi lá hình tim hoặc tròn, phiến lá lúc non màu xanh, già màu trắng mốc và khi khô có màu nâu tím. Mặt dưới phiến lá đếm có 8-9 cập gân thứ cấp. Hoa trắng sau chuyển vàng. Quả kép phủ lông, có màu đỏ khi chín. Rễ cây phình to. Cây mọc leo thành bụi ven rừng đồi núi có độ cao tuyệt đối dưới 500m. Một số bộ phận của cây được sử dụng làm dược liệu chữa các bệnh phong thấp, giảm huyết áp, bổ dương. Người âm hư, hỏa thịnh, táo bón cấm dùng.

Tên gọi khác và đồng danh: Ba kích thiên, Dây ruột gà, Chẩu phóng xì, Ba kích.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Ba kích tím mang danh pháp hai phần chuẩn là Morinda officinalis, trực thuộc Chi Ba kích (Morinda) nằm trong Họ Cà phê (Rubiaceae).

Các loài cùng chi Morinda và cùng Họ Cà phê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Morinda officinalis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ củ đã rút lõi gỗ) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Morinda.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ củ đã rút lõi gỗ.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Oligosaccharide (nystose, bajijiasu), iridoid glycosid (monotropein) và anthraquinon.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Dược liệu quý vùng Quảng Ninh, Bắc Giang dùng ngâm rượu hoặc sắc uống ôn thận trợ dương, mạnh gân cốt.

  • Tính vị tham khảo: Vị ngọt hơi cay, tính ấm.
  • Quy kinh tham khảo: Thận, Can.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Dược liệu ngâm & Đại bổ, Xương khớp & Phong thấp, Thận & Lợi tiểu.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Morinda và Họ Cà phê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm oligosaccharide (nystose, bajijiasu), iridoid glycosid (monotropein) và anthraquinon, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Morinda officinalis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Công thức pha chế & món ăn có Ba kích tím

Tất cả công thức →

Phân biệt tránh nhầm lẫn

Tất cả bài phân biệt →

Câu hỏi thường gặp về Ba kích tím

Xem thêm hỏi đáp →

Sản phẩm từ Ba kích tím trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cà phê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Ba kích tím.

Xem toàn bộ họ →
Nhàu
Thuốc Nam

Nhàu

Morinda citrifolia

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Nhàu thuộc họ Cà phê, có tên khoa học là Morinda citrifolia, thường mọc ở vùng nhiệt đới và ôn đới. Ở Việt Nam, nhàu mọc nhiều ở những vùng ẩm thấp dọc theo bờ sông bờ suối, ao hồ hoặc mương rạch ở khắp các tỉnh miền Nam và một số tỉnh miền Trung. Loài này được L. miêu tả khoa họ...

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Morinda cochinchinensis
Thuốc Nam

Ba kích lông

Morinda cochinchinensis

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Ba kích lông (Morinda cochinchinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Trang son
Thuốc Nam

Trang son

Ixora coccinea

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Trang son hoặc mẫu đơn đỏ, đơn đỏ, trang đỏ, long thuyền hoa, nam mẫu đơn; tên khoa học là Ixora coccinea, thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae).

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Gáo vàng
Thuốc Nam

Gáo vàng

Nauclea orientalis

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Gáo vàng hay còn gọi vàng kiên, gáo nam (danh pháp hai phần: Nauclea orientalis) là một loài thực vật thuộc họ Thiến thảo. Trong rừng mưa nhiệt đới loài này thuộc tầng gỗ cao hoặc tầng vượt tán. Trong tên gọi latin của nó thì "orientalis" còn có nghĩa là phương Đông. Tên chi Nauc...

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan