Gáo nước (Cephalanthus tetrandrus)
Gáo nước (Cephalanthus tetrandrus)Ảnh: no rights reserved, uploaded by 葉子 · CC0 / Public Domain · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần G

Gáo nước

Cephalanthus tetrandrus

Gáo nước (Cephalanthus tetrandrus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Họ thực vật
Họ Cà phê (Rubiaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Cephalanthus tetrandra
Bộ phận dùng
Rễ, thân dây hoặc quả
Nhóm hoạt chất chính
Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen

1. Tổng quan và danh pháp

Gáo nước hay vậy nước (danh pháp hai phần: Cephalanthus tetrandra) là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được William Roxburgh miêu tả lần đầu tiên trong quyển 2 Flora Indica năm 1824 theo danh pháp Nauclea tetrandra. Năm 1976, Colin Ernest Ridsdale & Reinier Cornelis Bakhuizen van den Brink, Jr. chuyển nó sang chi Cephalanthus.

Tên gọi khác và đồng danh: Cephalanthus tetrandra.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Gáo nước mang danh pháp hai phần chuẩn là Cephalanthus tetrandrus, trực thuộc Chi Cephalanthus (Cephalanthus) nằm trong Họ Cà phê (Rubiaceae).

Các loài cùng chi Cephalanthus và cùng Họ Cà phê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Cephalanthus tetrandrus dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ, thân dây hoặc quả) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Cephalanthus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ, thân dây hoặc quả.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Gáo nước (Cephalanthus tetrandrus) được ghi nhận sử dụng bộ phận rễ, thân dây hoặc quả trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Xương khớp & Phong thấp, Dược liệu ngâm & Đại bổ.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Cephalanthus và Họ Cà phê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Cephalanthus tetrandrus), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cà phê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Gáo nước.

Xem toàn bộ họ →
Thảo mộc họ Cà phê phương Tây (Cephalanthus occidentalis)
Đông dược

Thảo mộc họ Cà phê phương Tây (Cephalanthus occidentalis)

Cephalanthus occidentalis

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Thảo mộc họ Cà phê phương Tây (Cephalanthus occidentalis) (Cephalanthus occidentalis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Hoắc quang formosana (Wendlandia formosana)
Thuốc Nam

Hoắc quang formosana (Wendlandia formosana)

Wendlandia formosana

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Hoắc quang formosana (Wendlandia formosana) (Wendlandia formosana) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Adina pilulifera (họ Cà phê)
Thuốc Nam

Dược liệu Adina pilulifera (họ Cà phê)

Adina pilulifera

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Dược liệu Adina pilulifera (họ Cà phê) (Adina pilulifera) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Ba kích tím
Thuốc Nam2 SP

Ba kích tím

Morinda officinalis

Họ Cà phê · Rễ củ đã rút lõi gỗ

Ba kích hay còn gọi ba kích thiên, nhàu thuốc, ruột gà (danh pháp hai phần: Morinda officinalis), là loài thực vật thuộc chi Nhàu, họ Cà phê. Cây dây leo sống nhiều năm, thân mảnh có lông mịn. Lá đơn nguyên mọc đối chữ thập, tạo thành các lóng thân dài từ 5–10 cm. Phiến lá hình b...

Bổ can thận & Mạnh gân cốtXương khớp & Phong thấp
Trang son
Thuốc Nam

Trang son

Ixora coccinea

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Trang son hoặc mẫu đơn đỏ, đơn đỏ, trang đỏ, long thuyền hoa, nam mẫu đơn; tên khoa học là Ixora coccinea, thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae).

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dành dành
Đông dược

Dành dành

Gardenia jasminoides

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Dành dành còn có tên khác là dành dành nước, chi tử, thủy hoàng chi, bạch thiên hương, mác làng cương (Tày)...(danh pháp hai phần: Gardenia jasminoides Ellis, đồng nghĩa: G. augusta) Cây ra hoa vào khoảng tháng 3-5, cho quả vào khoảng tháng 6-10. Cây mọc hoang ở những nơi gần nướ...

Bảo vệ gan & Hạ men ganXương khớp & Phong thấp