Thanh yên (Citrus medica)
Thanh yên (Citrus medica)Ảnh: Johann Werfring · CC BY-SA · Nguồn gốc
Đông dược Á ĐôngVần T

Thanh yên

Citrus medica

Thanh yên (danh pháp hai phần: Citrus medica) là cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Quả có múi lớn, có mùi thơm với vỏ dày. Quả được mô tả là trông giống như một "quả chanh khổng lồ, xù xì". Đây là một trong những loài nguyên thủy mà từ đây tất cả các loại cam chanh khác được phát t...

Họ thực vật
Họ Cam (Rutaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
citron
Bộ phận dùng
Vỏ quả, quả non và lá
Tính vị
Tính ấm, vị cay chua hơi đắng
Quy kinh
Can, Tỳ, Phế
Nhóm hoạt chất chính
Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid

1. Tổng quan và danh pháp

Thanh yên (danh pháp hai phần: Citrus medica) là cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Quả có múi lớn, có mùi thơm với vỏ dày. Quả được mô tả là trông giống như một "quả chanh khổng lồ, xù xì". Đây là một trong những loài nguyên thủy mà từ đây tất cả các loại cam chanh khác được phát triển thông qua quá trình hình thành loài lai tự nhiên hoặc lai ghép nhân tạo. Mặc dù các giống thanh yên có nhiều dạng vật thể khác nhau, nhưng tất cả chúng đều có liên quan chặt chẽ về mặt di truyền. Quả được sử dụng trong ẩm thực châu Á, y học cổ truyền, nước hoa, nghi lễ và lễ vật tôn giáo. Các giống lai giữa thanh yên với loài cam chanh khác nổi bật hơn về mặt thương mại, đáng chú ý là chanh vàng và nhiều loại chanh xanh.

Tên gọi khác và đồng danh: citron.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Thanh yên mang danh pháp hai phần chuẩn là Citrus medica, trực thuộc Chi Cam chanh (Citrus) nằm trong Họ Cam (Rutaceae).

Các loài cùng chi Citrus và cùng Họ Cam thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Citrus medica dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (vỏ quả, quả non và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Citrus.

Loài phân bố chủ yếu tại các vùng khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới Á Đông; nhiều vùng trồng tại vùng cao phía Bắc Việt Nam hiện cũng đã di thực hoặc sử dụng nguồn dược liệu nhập khẩu đạt tiêu chuẩn dược điển.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Vỏ quả, quả non và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Thanh yên (Citrus medica) được ghi nhận sử dụng bộ phận vỏ quả, quả non và lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Tinh dầu & Hương liệu tự nhiên, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Citrus và Họ Cam tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Citrus medica), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cam)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Thanh yên.

Xem toàn bộ họ →
Bưởi
Thuốc Nam

Bưởi

Citrus maxima

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Bưởi (tiếng Anh: "pomelo", POM-il-oh, PUM-; Citrus maxima), thuộc họ Rutaceae, là loại trái cây có múi lớn nhất và là tổ tiên chính của bưởi chùm. Đây là một loại trái cây tự nhiên, không lai tạo, có múi, có nguồn gốc từ Đông Nam Á. Có hương vị tương tự như bưởi chùm ngọt, bưởi t...

Dưỡng tóc, Mát huyết & Chăm sóc daGiải cảm & Xông hơi thông khiếu
Phật thủ
Thuốc Nam

Phật thủ

Citrus medica var. sarcodactylis

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Phật thủ (danh pháp ba phần: Citrus medica var. sarcodactylis; tiếng Trung: 佛手柑/phật thủ cam) là giống cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Tên gọi của loài cây này xuất phát từ hình dáng của quả chia nhánh trông như bàn tay Phật. Phật thủ có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, được trồ...

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam)
Thuốc Nam

Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam)

Micromelum integerrimum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam) (Micromelum integerrimum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Zanthoxylum micranthum
Thuốc Nam

Sẻn micranthum (Zanthoxylum micranthum)

Zanthoxylum micranthum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Sẻn micranthum (Zanthoxylum micranthum) (Zanthoxylum micranthum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá