Tam thất bắc thuộc chi Sâm (Panax) giàu saponin quý giá, trong khi Tam thất nam thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) giàu tinh dầu thơm cay ấm — tuyệt đối không thể dùng thay thế trực tiếp cho nhau.

Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Panax notoginseng
Bộ phận dùng: Rễ củ và nụ hoa tam thất · Tính vị: Tính ấm, vị ngọt hơi đắng

Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Kaempferia rotunda
Bộ phận dùng: Thân rễ (củ) và quả · Tính vị: Tính ấm, vị cay hơi đắng
Bảng đối chiếu đặc điểm nhận biết
Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Họ Nhân sâm (Araliaceae), cùng chi với Nhân sâm và Sâm Ngọc Linh, trồng ở vùng núi đá cao lạnh trên 1.200m (Hà Giang, Lào Cai, Vân Nam).
Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Họ Gừng (Zingiberaceae, như các loài Stahlianthus hoặc Kaempferia), mọc phổ biến ở vùng đồi thấp nhiệt đới.
Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Củ hình con quay hoặc trụ ngắn có các mấu sần (đầu sừng), vỏ xám xanh bóng như sừng đá, cực kỳ cứng chắc (dùng chày đập mới vỡ).
Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Củ tròn hoặc bầu dục như củ nghệ con, vỏ trắng vàng có vòng đốt ngang, nhẹ xốp hơn và dễ thái lát hơn.
Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Ruột đặc mịn màu xám xanh hoặc vàng lục sẫm (lòng đá); vị đắng trước rồi ngọt thanh mát kéo dài như nhân sâm, không cay nóng.
Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Ruột màu trắng ngà hoặc vàng nhạt; mùi thơm hắc như gừng riềng, nếm có vị cay the nóng rát lưỡi không có hậu ngọt sâm.
Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Saponin triterpenoid (Notoginsenosid R1, Ginsenosid Rg1, Rb1) và acid amin dencichin.
Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Chủ yếu là tinh dầu dễ bay hơi và flavonoid họ Gừng, không chứa ginsenosid.
Tam thất bắc (Panax notoginseng)
Hoạt huyết hoá ứ, chỉ huyết giảm sưng đau (dùng sống) hoặc đại bổ huyết khí sau ốm (dùng chín hầm gà).
Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng)
Ôn trung hành khí, tán hàn giảm đau bụng lạnh hoặc xoa bóp phong thấp ngoài da.
| Tiêu chí nhận biết | Tam thất bắc (Panax notoginseng) | Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng) |
|---|---|---|
| Phân loại thực vật học | Họ Nhân sâm (Araliaceae), cùng chi với Nhân sâm và Sâm Ngọc Linh, trồng ở vùng núi đá cao lạnh trên 1.200m (Hà Giang, Lào Cai, Vân Nam). | Họ Gừng (Zingiberaceae, như các loài Stahlianthus hoặc Kaempferia), mọc phổ biến ở vùng đồi thấp nhiệt đới. |
| Hình dạng và độ cứng của củ khô | Củ hình con quay hoặc trụ ngắn có các mấu sần (đầu sừng), vỏ xám xanh bóng như sừng đá, cực kỳ cứng chắc (dùng chày đập mới vỡ). | Củ tròn hoặc bầu dục như củ nghệ con, vỏ trắng vàng có vòng đốt ngang, nhẹ xốp hơn và dễ thái lát hơn. |
| Màu ruột củ và hương vị | Ruột đặc mịn màu xám xanh hoặc vàng lục sẫm (lòng đá); vị đắng trước rồi ngọt thanh mát kéo dài như nhân sâm, không cay nóng. | Ruột màu trắng ngà hoặc vàng nhạt; mùi thơm hắc như gừng riềng, nếm có vị cay the nóng rát lưỡi không có hậu ngọt sâm. |
| Thành phần hoạt chất chính | Saponin triterpenoid (Notoginsenosid R1, Ginsenosid Rg1, Rb1) và acid amin dencichin. | Chủ yếu là tinh dầu dễ bay hơi và flavonoid họ Gừng, không chứa ginsenosid. |
| Ứng dụng truyền thống | Hoạt huyết hoá ứ, chỉ huyết giảm sưng đau (dùng sống) hoặc đại bổ huyết khí sau ốm (dùng chín hầm gà). | Ôn trung hành khí, tán hàn giảm đau bụng lạnh hoặc xoa bóp phong thấp ngoài da. |
Kinh nghiệm chọn mua thực tế
Khi mua bột tam thất bắc, tốt nhất hãy tự tay chọn củ tam thất bắc khô nguyên củ chắc nặng (loại 5-7 củ/100g lòng xanh xám) rồi yêu cầu cửa hàng xay trực tiếp trước mặt.
Kiểm tra nguồn gốc lô hàng, hạn dùng và hồ sơ kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm trên sàn.
Tra cứu số lô & chứng từ kiểm nghiệm COASản phẩm dược liệu liên quan trên sàn
Các sản phẩm chính hãng liên quan đến Tam thất bắc (Panax notoginseng) và Tam thất nam / Khương tam thất (Họ Gừng).
Bài phân biệt dược liệu khác
Xem tất cảBa kích tím · Ba kích trắng / Dây ruột gà
Phân biệt Ba kích tím và Ba kích trắng
Trên thị trường dược liệu ngâm, ba kích tím (loài chuẩn Morinda officinalis có thịt củ ánh tím giàu anthocyanin) và ba kích trắng hoặc các loài Morinda mọc hoang dễ bị nhầm lẫn nếu chỉ nhìn vỏ ngoài.
Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) · Tam thất hoang / Vũ diệp tam thất
Phân biệt Sâm Ngọc Linh và Tam thất hoang
Cả hai đều thuộc chi Panax mang thân rễ có đốt sẹo như đốt trúc khiến người mua rất dễ bị nhầm lẫn với mức chênh lệch giá trị kinh tế rất lớn.
Cà gai leo (Solanum procumbens) · Cà dại hoa trắng (Solanum torvum)
Phân biệt Cà gai leo chuẩn và Cà dại hoa trắng
Cà gai leo và cà dại hoa trắng đều là cây có gai thuộc chi Solanum mọc phổ biến ở nông thôn Việt Nam nhưng hình thái thân, gai và công năng hoàn toàn khác biệt.
Xạ đen (Celastrus hindsii) · Xạ vàng / Dây gối cùng chi
Phân biệt Xạ đen Hoà Bình và Xạ vàng
Trong nhóm cây 'xạ' theo cách gọi của đồng bào Mường Hoà Bình, xạ đen chuẩn (Celastrus hindsii) có hàm lượng polyphenol, flavonoid và quinon đặc trưng cao hơn hẳn các loài xạ vàng mọc lẫn.


