Xạ đen (Celastrus hindsii)
Xạ đen (Celastrus hindsii)Ảnh: Wikimedia Commons Botanical Archive · CC BY-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần X

Xạ đen

Celastrus hindsii

Dây gối (PHH), trước đây được các nhà khoa học được gọi là Xạ đen châu Âu (danh pháp hai phần: Celastrus hindsii) là loài thực vật thuộc họ Celastraceae. Chúng được George Bentham miêu tả khoa học đầu tiên năm 1851. *** Tránh nhầm với cây xạ đen/xạ đen răng cưa trong dân gian là ...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Cây bách giải · Cây ung thư Hoà Bình · Cây xạ đen · Đồng triều
Bộ phận dùng
Thân cành và lá
Tính vị
Tính mát, vị hơi đắng chát hậu ngọt
Quy kinh
Can, Tâm
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol (acid rosmarinic), flavonoid, quinon và triterpenoid (celasdin)

1. Tổng quan và danh pháp

Dây gối (PHH), trước đây được các nhà khoa học được gọi là Xạ đen châu Âu (danh pháp hai phần: Celastrus hindsii) là loài thực vật thuộc họ Celastraceae. Chúng được George Bentham miêu tả khoa học đầu tiên năm 1851. *** Tránh nhầm với cây xạ đen/xạ đen răng cưa trong dân gian là Ehretia dentata (Cùm cụm răng, PHH), xạ đen/xạ đen Hòa Bình - Ehretia asperula (Dót, PHH) và xạ đen Khánh Hòa - Ehretia sp. (có thể là E. macrophylla hoặc E. acuminata). Cây xạ đen châu Âu còn có các tên gọi là bách giải, đồng triều, bạch vạn hoa, cây dây gối (thuộc Chi đây gối), hay quả nâu, hoặc cây ung thư (dân tộc Mường, Việt Nam).

Tên gọi khác và đồng danh: Cây bách giải, Đồng triều, Cây ung thư Hoà Bình, Cây xạ đen.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Xạ đen mang danh pháp hai phần chuẩn là Celastrus hindsii, trực thuộc Chi Dây gối (Celastrus) nằm trong Họ Dây gối (Celastraceae).

Các loài cùng chi Celastrus và cùng Họ Dây gối thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Celastrus hindsii dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân cành và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Celastrus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân cành và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol (acid rosmarinic), flavonoid, quinon và triterpenoid (celasdin).
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Thảo dược đặc sản vùng Hoà Bình dùng nấu nước hoặc hãm trà thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ giấc ngủ và chống oxy hoá.

  • Tính vị tham khảo: Vị đắng chát nhẹ, tính hàn.
  • Quy kinh tham khảo: Can, Đởm.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Trà thảo mộc dưỡng sinh, Tăng cường đề kháng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Celastrus và Họ Dây gối tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol (acid rosmarinic), flavonoid, quinon và triterpenoid (celasdin), bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Celastrus hindsii), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Dây gối)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Xạ đen.

Xem toàn bộ họ →
Dây gối tròn
Thuốc Nam

Dây gối tròn

Celastrus orbiculatus

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dây gối tròn hay Nam xà đằng (danh pháp hai phần: Celastrus orbiculatus)là một loài thực vật thuộc họ Dây gối. Đây là một loại cây dây leo thân gỗ có nguồn gốc từ khu vực Đông Á thường được gọi là Nam xà đằng. Chúng được Carl Peter Thunberg mô tả khoa học đầu tiên năm 1784. Dây g...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Celastrus hookeri
Đông dược

Castanopsis eyrei

Celastrus hookeri

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Castanopsis eyrei (Celastrus hookeri) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Tripterygium wilfordii (họ Dây gối)
Đông dược

Dược liệu Tripterygium wilfordii (họ Dây gối)

Tripterygium wilfordii

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Tripterygium wilfordii (họ Dây gối) (Tripterygium wilfordii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Lá khát
Thuốc Nam

Lá khát

Catha edulis

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Lá khát (Catha edulis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh