Lâu xác (Trichosanthes tricuspidata)
Lâu xác (Trichosanthes tricuspidata)Ảnh: Satish Nikam · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần L

Lâu xác

Trichosanthes tricuspidata

Lâu xác (Trichosanthes tricuspidata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Bộ phận dùng
Quả, hạt hoặc dây lá
Nhóm hoạt chất chính
Saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide

1. Tổng quan và danh pháp

Lâu xác hay còn gọi re to (danh pháp khoa học: Trichosanthes tricuspidata) là một loài thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae. Loài này được Lour. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1790.

Tên gọi khác và đồng danh: Trichosanthes tricuspidata.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Lâu xác mang danh pháp hai phần chuẩn là Trichosanthes tricuspidata, trực thuộc Chi Qua lâu (Trichosanthes) nằm trong Họ Bầu bí (Cucurbitaceae).

Các loài cùng chi Trichosanthes và cùng Họ Bầu bí thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Trichosanthes tricuspidata dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (quả, hạt hoặc dây lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Trichosanthes.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Quả, hạt hoặc dây lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Lâu xác (Trichosanthes tricuspidata) được ghi nhận sử dụng bộ phận quả, hạt hoặc dây lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Trà thảo mộc dưỡng sinh, Tuần hoàn & Mạch máu.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Trichosanthes và Họ Bầu bí tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Trichosanthes tricuspidata), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Bầu bí)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Lâu xác.

Xem toàn bộ họ →
Song biên qua lâu
Thuốc Nam

Song biên qua lâu

Trichosanthes rosthornii

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Song biên qua lâu (Trichosanthes rosthornii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Trichosanthes rubriflos
Thuốc Nam

Qua lâu hoa đỏ

Trichosanthes rubriflos

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Qua lâu hoa đỏ (Trichosanthes rubriflos) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Gấc
Đông dược

Gấc

Momordica cochinchinensis

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Gấc (danh pháp hai phần: Momordica cochinchinensis), là một loại cây thân thảo dây leo được trồng ở khắp các nước khu vực Đông Nam Á và Đông Bắc Úc, bao gồm Thái Lan, Lào, Myanmar, Campuchia và Việt Nam – nơi loài này lần đầu tiên được phát hiện. Gấc được biết đến với màu cam và ...

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
La hán quả
Đông dược

La hán quả

Siraitia grosvenorii

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Quả la hán (danh pháp hai phần: Siraitia grosvenorii) là loài thảo mộc dây leo bản địa mọc tại miền nam Trung Quốc và miền bắc Thái Lan. Cây được trồng để lấy quả, sử dụng làm đồ uống giải khát, là một vị thuốc trong đông y. Chất chiết từ quả la hán ngọt gấp 300 lần so với đường ...

Thanh giọng & Bảo vệ thanh quảnThanh nhiệt & Mát gan