Kim phượng (Caesalpinia pulcherrima)
Kim phượng (Caesalpinia pulcherrima)Ảnh: Jonathan Ortiz Torres · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần K

Kim phượng

Caesalpinia pulcherrima

Trong chi Caesalpinia thì loài cây phổ biến nhất được trồng là Caesalpinia pulcherrima (còn có danh pháp hai phần cũ là Poinciana pulcherrima). Trong tiếng Việt có các tên gọi khác nhau như kim phượng, phượng ta, điệp, điệp cúng. Tên gọi theo phiên âm Hán-Việt là: phiên hồ điệp (...

Họ thực vật
Họ Đậu (Fabaceae)
Bộ phận dùng
Rễ, hạt hoặc lá
Nhóm hoạt chất chính
Isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin

1. Tổng quan và danh pháp

Trong chi Caesalpinia thì loài cây phổ biến nhất được trồng là Caesalpinia pulcherrima (còn có danh pháp hai phần cũ là Poinciana pulcherrima). Trong tiếng Việt có các tên gọi khác nhau như kim phượng, phượng ta, điệp, điệp cúng. Tên gọi theo phiên âm Hán-Việt là: phiên hồ điệp (番蝴蝶), kim phượng hoa (金鳳花), khổng tước hoa (孔雀花), hoàng hồ điệp (黃蝴蝶). Nhìn bề ngoài, nó khá giống với cây phượng vĩ có danh pháp khoa học là Delonix regia cùng phân họ. Đây là một loài cây bụi cao tới 3 m, có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới thuộc châu Mỹ. Lá dạng lông chim kép, dài 20–40 cm và có từ 3-10 cặp lá chét, mỗi lá chét có từ 6-10 cặp lá chét nhỏ dài 15–25 mm, rộng 10–15 mm. Hoa mọc ra tại cành hoa dài tới 20 cm, mỗi hoa có 5 cánh màu vàng, cam hay đỏ. Quả là loại quả đậu dài 6–12 cm. Chúng được trồng làm cây cảnh rất phổ biến ở khu vực nhiệt đới.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Kim phượng mang danh pháp hai phần chuẩn là Caesalpinia pulcherrima, trực thuộc Chi Vang (Caesalpinia) nằm trong Họ Đậu (Fabaceae).

Các loài cùng chi Caesalpinia và cùng Họ Đậu thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Caesalpinia pulcherrima dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ, hạt hoặc lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Caesalpinia.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ, hạt hoặc lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Kim phượng (Caesalpinia pulcherrima) được ghi nhận sử dụng bộ phận rễ, hạt hoặc lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Bồi bổ khí huyết & Thể lực, Thanh nhiệt & Mát gan, Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSK.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Caesalpinia và Họ Đậu tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Caesalpinia pulcherrima), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Đậu)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Kim phượng.

Xem toàn bộ họ →
Caesalpinia millettii
Thuốc Nam

Vang millettii (Caesalpinia millettii)

Caesalpinia millettii

Họ Đậu · Rễ, hạt hoặc lá

Vang millettii (Caesalpinia millettii) (Caesalpinia millettii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Đậu (Fabaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Vang decapetala (Caesalpinia decapetala)
Thuốc Nam

Vang decapetala (Caesalpinia decapetala)

Caesalpinia decapetala

Họ Đậu · Rễ, hạt hoặc lá

Vang decapetala (Caesalpinia decapetala) (Caesalpinia decapetala) là loài thực vật dược học thuộc Họ Đậu (Fabaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Acacia delavayi
Đông dược

Keo delavayi (Acacia delavayi)

Acacia delavayi

Họ Đậu · Rễ, hạt hoặc lá

Keo delavayi (Acacia delavayi) (Acacia delavayi) là loài thực vật dược học thuộc Họ Đậu (Fabaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Acacia yunnanensis
Đông dược

Keo yunnanensis (Acacia yunnanensis)

Acacia yunnanensis

Họ Đậu · Rễ, hạt hoặc lá

Keo yunnanensis (Acacia yunnanensis) (Acacia yunnanensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Đậu (Fabaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất isoflavonoid, saponin triterpenoid, polysaccharide, anthraquinon và coumarin.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan