Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum)
Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum)Ảnh: Chen Shu · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần G

Giảo cổ lam

Gynostemma pentaphyllum

Giảo cổ lam (tiếng Trung: 絞股藍) hay còn gọi là Cổ yếm, Thư tràng năm lá, dây lõa hùng, trường sinh thảo hoặc thất diệp đảm (七葉膽), ngũ diệp sâm (五葉蔘), thất diệp sâm (七葉蔘) với danh pháp khoa học là Gynostemma pentaphyllum thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Nó là một loài cây thảo có t...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Cỏ trường thọ · Ngũ diệp sâm · Thất diệp đởm
Tên vị thuốc (Dược điển)
Herba Gynostemmatis Pentaphylli
Bộ phận dùng
Toàn cây phần trên mặt đất
Tính vị
Tính mát, vị đắng thanh hậu ngọt
Quy kinh
Phế, Tỳ, Thận
Nhóm hoạt chất chính
Hơn 80 saponin nhóm dammaran (gypenosid cấu trúc gần với ginsenosid), rutin, quercetin

1. Tổng quan và danh pháp

Giảo cổ lam (tiếng Trung: 絞股藍) hay còn gọi là Cổ yếm, Thư tràng năm lá, dây lõa hùng, trường sinh thảo hoặc thất diệp đảm (七葉膽), ngũ diệp sâm (五葉蔘), thất diệp sâm (七葉蔘) với danh pháp khoa học là Gynostemma pentaphyllum thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Nó là một loài cây thảo có thân mảnh, leo nhờ tua cuốn đơn ở nách lá. Hoa đơn tính khác gốc (cây đực và cây cái riêng biệt). Lá đơn xẻ chân vịt rất sâu trông như lá kép chân vịt. Cụm hoa hình chuỳ mang nhiều hoa nhỏ màu trắng, các cánh hoa rời nhau xoè hình sao, bao phấn dính thành đĩa, bầu có 3 vòi nhuỵ. Quả khô hình cầu, đường kính 5 – 9 mm, khi chín màu đen. Cây mọc ở độ cao 200 - 2.000 m, trong các rừng thưa và ẩm ở Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Triều Tiên và một số nước châu Á khác. Giảo cổ lam là cây thuốc đã được dùng theo y học cổ truyền Trung Quốc. Người Trung Quốc từ lâu xem cây này như thuốc trường sinh, bởi lẽ người dân ở tỉnh Quý Châu uống trà giảo cổ lam thường xuyên thì sống rất thọ. Cây này còn được gọi là nhân sâm phương Nam hay nhân sâm 5 lá, mặc dù thực tế loài này không có họ hàng gì với nhân sâm đích thực. Cây này cũng được dùng ở Nhật Bản với tên amachazuru, ở Hàn Quốc với tên gọi dungkulcha và nhiều nước khác. Ở Việt Nam, vào năm 1997 giáo sư Phạm Thanh Kỳ (Đại học Dược Hà nội) đã phát hiện cây thất diệp đảm trên núi Fansipan và được giáo sư Vũ Văn Chuyên (Đại học Dược Hà nội) xác định đúng là loại

Tên gọi khác và đồng danh: Cỏ trường thọ, Ngũ diệp sâm, Thất diệp đởm.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Giảo cổ lam mang danh pháp hai phần chuẩn là Gynostemma pentaphyllum, trực thuộc Chi Giảo cổ lam (Gynostemma) nằm trong Họ Bầu bí (Cucurbitaceae).

Các loài cùng chi Gynostemma và cùng Họ Bầu bí thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Gynostemma pentaphyllum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây phần trên mặt đất) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Gynostemma.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây phần trên mặt đất.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Hơn 80 saponin nhóm dammaran (gypenosid cấu trúc gần với ginsenosid), rutin, quercetin.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Thảo mộc vùng núi cao Tây Bắc dùng pha trà hằng ngày giúp thanh nhiệt, hỗ trợ chuyển hoá mỡ máu và nâng cao thể lực.

  • Tính vị tham khảo: Vị đắng sau ngọt hậu, tính mát.
  • Quy kinh tham khảo: Phế, Tỳ, Thận.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Tuần hoàn & Mạch máu, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Gynostemma và Họ Bầu bí tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm hơn 80 saponin nhóm dammaran (gypenosid cấu trúc gần với ginsenosid), rutin, quercetin, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Gynostemma pentaphyllum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Giảo cổ lam trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Bầu bí)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Giảo cổ lam.

Xem toàn bộ họ →
Giảo cổ lam yixingense (Gynostemma yixingense)
Đông dược

Giảo cổ lam yixingense (Gynostemma yixingense)

Gynostemma yixingense

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Giảo cổ lam yixingense (Gynostemma yixingense) (Gynostemma yixingense) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Gynostemma cardiospermum
Thuốc Nam

Giảo cổ lam cardiospermum (Gynostemma cardiospermum)

Gynostemma cardiospermum

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Giảo cổ lam cardiospermum (Gynostemma cardiospermum) (Gynostemma cardiospermum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Trichosanthes hylonoma
Thuốc Nam

Qua lâu hylonoma (Trichosanthes hylonoma)

Trichosanthes hylonoma

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Qua lâu hylonoma (Trichosanthes hylonoma) (Trichosanthes hylonoma) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Schizopepon dioicus
Thuốc Nam

Dược liệu Schizopepon dioicus (họ Bầu bí)

Schizopepon dioicus

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Dược liệu Schizopepon dioicus (họ Bầu bí) (Schizopepon dioicus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu