Bình vôi (Stephania glabra)
Bình vôi (Stephania glabra)Ảnh: Wikimedia Commons Botanical Archive · CC BY-SA · Nguồn gốc

Bình vôi

Stephania glabra

Bình vôi (Stephania glabra) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ phình to trên mặt đá, nổi bật với nhóm hoạt chất l-tetrahydropalmatin (rotundin), stepharin và roemerin.

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Củ gà ấp · Củ một · Tử nhiên
Tên vị thuốc (Dược điển)
Tuber Stephaniae
Bộ phận dùng
Thân củ phình to trên mặt đá
Tính vị
Tính mát, vị đắng hơi ngọt
Quy kinh
Tâm, Can, Tỳ
Nhóm hoạt chất chính
L-tetrahydropalmatin (rotundin), stepharin và roemerin

1. Tổng quan và danh pháp

Bình vôi (danh pháp khoa học: Stephania glabra) là đại diện có giá trị dược liệu thuộc chi Stephania, Họ Tiết dê (Menispermaceae). Trong hệ thống phân loại của Thư viện Dược liệu Herbal.vn, loài này được xếp vào nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á.

Tên gọi khác và đồng danh: Củ một, Củ gà ấp, Tử nhiên, Stephania glabra.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Bình vôi mang danh pháp hai phần chuẩn là Stephania glabra, trực thuộc Chi Bình vôi (Stephania) nằm trong Họ Tiết dê (Menispermaceae).

Các loài cùng chi Stephania và cùng Họ Tiết dê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Stephania glabra dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân củ phình to trên mặt đá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Stephania.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân củ phình to trên mặt đá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: L-tetrahydropalmatin (rotundin), stepharin và roemerin.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Nguồn chiết xuất hoạt chất rotundin thiên nhiên giúp dưỡng tâm, an thần và làm dịu căng thẳng.

  • Tính vị tham khảo: Vị đắng ngọt, tính lương.
  • Quy kinh tham khảo: Tâm, Can, Tỳ.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: An thần & Giấc ngủ, Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSK.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Stephania và Họ Tiết dê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm l-tetrahydropalmatin (rotundin), stepharin và roemerin, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Stephania glabra), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Tiết dê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Bình vôi.

Xem toàn bộ họ →
Bình vôi delavayi (Stephania delavayi)
Đông dược

Bình vôi delavayi (Stephania delavayi)

Stephania delavayi

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Bình vôi delavayi (Stephania delavayi) (Stephania delavayi) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Stephania succifera
Đông dược

Bình vôi succifera (Stephania succifera)

Stephania succifera

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Bình vôi succifera (Stephania succifera) (Stephania succifera) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia)
Thuốc Nam1 SP

Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia)

Tinospora cordifolia

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia) (Tinospora cordifolia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Sinomenium acutum (họ Tiết dê)
Thuốc Nam

Dược liệu Sinomenium acutum (họ Tiết dê)

Sinomenium acutum

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Dược liệu Sinomenium acutum (họ Tiết dê) (Sinomenium acutum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan