Bạch mộc hương (Aquilaria sinensis)
Bạch mộc hương (Aquilaria sinensis)Ảnh: 阿橋 HQ · CC BY-SA · Nguồn gốc

Bạch mộc hương

Aquilaria sinensis

Bạch mộc hương hay thổ trầm hương, nữ nhi hương, trầm giả (danh pháp khoa học: Aquilaria sinensis) là một loài thực vật thuộc họ Trầm. Đây là loài đặc hữu của Trung Quốc (Hải Nam, Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến, Hồng Kông). Tuy nhiên theo Danh lục các loài thực vật Việt Nam, lo...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Tính vị
Tính hơi ấm, vị cay đắng
Quy kinh
Tỳ, Vị, Thận
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Bạch mộc hương hay thổ trầm hương, nữ nhi hương, trầm giả (danh pháp khoa học: Aquilaria sinensis) là một loài thực vật thuộc họ Trầm. Đây là loài đặc hữu của Trung Quốc (Hải Nam, Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến, Hồng Kông). Tuy nhiên theo Danh lục các loài thực vật Việt Nam, loài này cũng có ở Việt Nam. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất nơi sống.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Bạch mộc hương mang danh pháp hai phần chuẩn là Aquilaria sinensis, trực thuộc Chi Dó trầm (Aquilaria) nằm trong Họ Trầm (Thymelaeaceae).

Các loài cùng chi Aquilaria và cùng Họ Trầm thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Aquilaria sinensis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Aquilaria.

Loài phân bố chủ yếu tại các vùng khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới Á Đông; nhiều vùng trồng tại vùng cao phía Bắc Việt Nam hiện cũng đã di thực hoặc sử dụng nguồn dược liệu nhập khẩu đạt tiêu chuẩn dược điển.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Bạch mộc hương (Aquilaria sinensis) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Aquilaria và Họ Trầm tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Aquilaria sinensis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Trầm)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Bạch mộc hương.

Xem toàn bộ họ →
Trầm hương
Đông dược

Trầm hương

Aquilaria malaccensis

Họ Trầm · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Trầm hương (Aquilaria malaccensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Trầm (Thymelaeaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Aquilaria banaensis
Thuốc Nam

Dó Bà Nà

Aquilaria banaensis

Họ Trầm · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dó Bà Nà (danh pháp khoa học: Aquilaria banaensae) là một loài thực vật thuộc họ Trầm. Đây là một loài thực vật đặc hữu của Việt Nam.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Nguyên hoa
Đông dược

Nguyên hoa

Daphne genkwa

Họ Trầm · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Nguyên hoa (danh pháp hai phần: Daphne genkwa (Siebold & Zucc., 1840)) là một loại cây bụi thường xanh và là một trong 50 thảo dược chính của Trung y. Tại Trung Quốc nó được gọi là 芫花 (yuán huā, nguyên hoa).

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Thụy hương
Thuốc Nam

Thụy hương

Daphne odora

Họ Trầm · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Thụy hương, bồng lai tử, phong lưu thụ (danh pháp hai phần: Daphne odora) là một loài cây thuộc chi Thụy hương. Đây là loài cây bụi thường xanh. Nó hiếm khi ra quả, nhưng khi ra quả thì nó có quả màu đỏ sau khi nở hoa. Thụy hương là cây bản địa Trung Quốc và Việt Nam và mọc tốt n...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh